Zuloaga y Zabaleta, Ignacio
(Eibar, GuipuzKoa, 1870 - Madrid, 1945). Afeccionado ao debuxo desde neno, inicia a súa formación como pintor en Madrid, onde o estudo das obras dos mestres da pintura española como Ribera, El Greco, Velázquez e Goya, no Museo del Prado, afianza a súa vocación artística. Viaxa a Roma e entre 1889 e 1890 aséntase en París, cidade na que se estaban xerando novas tendencias pictóricas. Aquí segue a súa formación, abre un estudio e entra en contacto con outros artistas, os cataláns Ramón Casas e Santiago Rusiñol, e con pintores postimpresionistas e simbolistas: Degas, Toulouse-Lautrec, Gauguin e Émile Bernard, cos que participa en exposicións na Galerie Le Barc de Bouteville.
Nas súas primeiras obras, algunhas inspiradas nos suburbios parisienses, as escenas sitúanse no exterior e aínda é visible a captación atmosférica. Despois evoluciona desde o naturalismo a unha nova visión da realidade na que introduce trazos simbolistas. Recorre á simplificación formal, escurece as tintas e cambia a luz natural pola luz artificial e teatral, o que provoca o acentuado contraste entre figura e fondo que caracterizará o seu estilo. Un cambio no que se aprecia a influencia da tradición pictórica española á que se incorporan algunhas das propostas plásticas da modernidade parisiense como sucede no cadro O anano don Pedro (O anano de Eibar) a quen retrata con sombreiro de copa, que envía ao Salón da Société Nationale de París de 1894.
Zuloaga alterna as súas estancias en París con viaxes ao País Vasco e a Andalucía, onde abre un estudio en Sevilla e pasa longas tempadas entre 1895 e 1898. Andalucía ofrécelle outro escenario e introduce entón os temas de xitanas, toureiros, picadores e bailaoras de flamenco, que manterá durante boa parte da súa traxectoria artística e con cuxos retratos inicia os seus éxitos nas exposicións de París. Son exemplos da temática andaluza, un xénero ao que os críticos parisienses chamaron España branca, que tiña moito éxito en Francia. Se nun principio Zuloaga representaba as escenas e tipos populares cunha visión exótica e anecdótica, posteriormente interesouse por captar a esencia do carácter de personaxes anónimos e secundarios, vistos desde a vertente do antiheroe.
En 1898 entra en contacto con Segovia, onde o seu tío Daniel tiña instalado o seu taller de ceramista. Desde entón, alternará durante algúns anos os temas andaluces cos segovianos. Se en Andalucía pintaba preferentemente mulleres, en Segovia os modelos iniciais son homes de rostros curtidos e ataviados con capas pardas, que facilitaron unha interpretación máis sobria da realidade. En Segovia realiza unha pintura de colorido sombrío e terroso, con figuras de campesiñas e campesiños de aparencia intemporal. Son figuras de acusado contorno que pousan estáticas ante fondos de áridas paisaxes castelás sen vida aparente. Con estas imaxes da denominada España negra, Zuloaga tivo unha enorme notoriedade internacional, aínda que en España a crítica debatía se a imaxe descarnada de España que proxectaba era a real. É o momento no que os intelectuais da Xeración do 98, no seu intento de paliar a crise moral e social, sinalan á Castela que representaba Zuloaga para convertela en símbolo das fondas raíces españolas.
O lenzo titulado Víspera da corrida, pintado en 1898, é premiado en Barcelona en 1899 con primeira medalla. Un cadro no que dominan as notas da pintura sevillana, con entoación clara, no que varias mulleres con mantillas ou con mantóns de Manila contemplan desde o alto os touros de lida. Zuloaga propón que este cadro sexa incluído na Exposición Universal de París de 1900, pero o Xurado do Pavillón Español rexéitao. Un suceso que xerou polémica na prensa europea e que contrastaba coa fama que estaba a acadar no estranxeiro, xa que o lenzo rexeitado triunfa na exposición que organiza en Bruxelas a Libre Esthétique e adquíreo o Estado belga.
En 1899 participa no salón da Société Nationale de París co lenzo O meu tío e as miñas primas, pintado en Segovia, que foi adquirido polo Estado francés. É un cadro de tons escuros e de forte expresividade, no que destaca a representación individual dos rostros nos que se concentra o foco de luz.
A partir de 1900 alternará estancias en París con outras en Madrid e Segovia, lugares onde tamén instala talleres de traballo, aínda que segue viaxando algúns anos a Sevilla. Sucédense os éxitos nas exposicións que realiza en diferentes cidades europeas: tres exposicións en Alemaña en 1900, Exposición Internacional de Dresde en 1901, na Société Nationale de París e na Bienal de Venecia en 1903. En 1904 expón co escultor Rodin en Düsseldorf e o seu éxito impresiona aos círculos intelectuais e artísticos madrileños.
No Salón da Société Nationale de 1908 ten un triunfo definitivo con As bruxas de San Millán e O anano Gregorio o botero pintados en Segovia, e co retrato de Lucienne Bréval en Carmen pintado en París. Zuloaga colaboraba naquel momento no deseño dos decorados da obra Carmen de Bizet na Ópera-Comique de París, cuxo papel protagonista interpretaba a soprano Bréval. En 1909 envía obras a unha exposición organizada pola Hispanic Society de Nova York que adquire varios dos cadros expostos, desde entón a súa faceta de retratista atopa gran aceptación.
Desde 1914 e durante a primeira guerra mundial residiu principalmente en Zumaia. A presenza de Segovia contará cada vez menos e afástase da representación de tipos populares e escenas de grupo coas que representara simbolicamente a súa interpretación da realidade española. Desde Zumaia enviou lenzos a Nova York para unha segunda exposición, organizada por unha norteamericana gran admiradora da súa arte, Mrs. Lydig, que percorre varias cidades de Estados Unidos en 1916 e 1917 e que supón o seu definitivo éxito en América do Norte. En 1925 viaxa a Nova York para asistir persoalmente á Exposición celebrada na Reinhardt Galleries de Nova York, e despois a Cuba, que será a culminación do seu triunfo. Ao seu regreso, en 1926, o Círculo de Belas Artes de Madrid acolleu unha exposición das súas obras.
As paisaxes cobran maior importancia, agora son concibidas como obras independentes e non como fondos das súas composicións. Son obras que alterna con estudos de espido e coa súa tarefa de pintor de retratos, para os que Zuloaga usou dous tipos: situando ás figuras nunha contorna paisaxística, como no Retrato de Maurice Barrès, con fondo da cidade de Toledo; ou en espazos interiores como o Retrato da condesa Mathieu de Noailles. En ambos tipos, a luz artificial destaca as figuras sobre o fondo e crea un efecto escenográfico. Retrata por encargo a damas da alta burguesía parisiense e norteamericana que veñen a que as pinte en París. Retrata tamén a membros da aristocracia madrileña e aos seus amigos Manuel de Falla, Unamuno, Azorín, Valle-Inclán, Ortega y Gasset e Pérez de Ayala, as grandes figuras da Xeración do 98.
Desde 1930 a súa vida céntrase en España, reside en Zumaia e en Madrid, onde falece no seu estudio das Vistillas.
